TIRANË- Në një epokë ku emigracioni shqiptar po shënon një valë të re, fëmijët që rriten mes dy vendeve, dy gjuhëve dhe dy kulturave përballen me sfida që shkojnë përtej integrimit shoqëror.
Ata bartin kujtimet emocionale të një “atdheu” që shpesh e njohin vetëm përmes prindërve, ndërsa mësojnë të ndërtojnë përkatësinë e tyre në një realitet tjetër.
Çfarë ndodh me identitetin, ndjenjën e stabilitetit dhe presionin për “t’u bërë i suksesshëm” në sytë e prindërve që kanë sakrifikuar gjithçka? Psikologia Sonila Jaupbashi shpjegon për “Monitor” dinamikat e brendshme të brezit të dytë të emigracionit shqiptar – fëmijët që mësojnë të jenë njëkohësisht “nga këtu dhe nga atje”.
Si ndikon ndryshimi i ambientit: dy vende, dy gjuhë, dy kultura, në formimin emocional dhe ndjenjën e përkatësisë te fëmijët e emigracionit të sotëm?
Ndryshimi i ambientit për një fëmijë është shumë më tepër sesa ndryshimi i vendit ku jeton, është ndryshim i rrënjëve emocionale.
Kur një fëmijë rritet mes dy vendeve, dy gjuhëve dhe dy kulturave, ai përjeton dy realitete që shpesh nuk komunikojnë plotësisht me njëri-tjetrin.
Nga njëra anë, ka gjuhën e shtëpisë (gjuha e nënës) që mbart kujtesën emocionale të tij apo të prindërve, traditat dhe ngrohtësinë familjare; nga ana tjetër, ka gjuhën e mjedisit të ri pritës, që përfaqëson përkatësinë shoqërore, pranimin dhe integrimin.
Në fazën e zhvillimit të identitetit, kjo mund të sjellë një ndjesi përçarjeje të brendshme: “ku përkas unë vërtet?”. Në planin emocional, kjo përzierje mund të shfaqet me pasiguri, me ndjenjën se duhet të përshtaten vazhdimisht, apo me një tendencë për t’u ndier të paplotë në secilën kulturë.
Megjithatë, nëse prindërit ruajnë ekuilibrin mes ruajtjes së identitetit kulturor dhe integrimit në kulturën pritëse, duke i dhënë fëmijës mesazhin se dy përkatësi nuk janë konflikt, por pasuri, atëherë ky proces bëhet një forcë e madhe zhvillimi.
Këta fëmijë rriten me ndjeshmëri kulturore më të gjerë, fleksibilitet emocional dhe aftësi për t’u përshtatur në botën shumëkulturore të sotme.
Pra, ndikimi varet shumë nga mënyra si përjetohet ky “dyzim” si ia mësojnë prindërit: nëse përjetohet si ndarje, sjell pasiguri; nëse përjetohet si pasuri, sjell zhvillim dhe maturim emocional.
A krijon varësia e familjeve nga remitancat dhe suksesi ekonomik jashtë vendit një presion të fshehtë te fëmijët për t’u “justifikuar” ekonomikisht ndaj sakrificave të prindërve?
Po, shumë shpesh po. Fëmijët e emigracionit rriten me ndjenjën e “borxhit emocional”: “prindërit e mi kanë sakrifikuar gjithçka për mua”. Ky mund të jetë një motivim i fortë, por edhe një peshë e rëndë në ndërgjegje.
Në terapi, unë shpesh shoh të rinj që ndihen fajtorë nëse ndjekin pasionin e tyre në vend të një rruge “të sigurt ekonomike”. Ky presion për t’u bërë “i suksesshëm” është në thelb nevoja për t’u ndier të vlefshëm për sakrificën e prindërve.
Këtu është shumë e rëndësishme që prindërit të mos ia transmetojnë fëmijës dashurinë në formën e detyrimit, por si mbështetje për zgjedhjen e tij/saj të veçantë.
Si ndikon fakti që prindërit planifikojnë jetën dhe investimet mes dy vendeve në ndjenjën e stabilitetit psikologjik të fëmijëve?
Ndjenja e “jetës mes dy botëve” krijon pasiguri ekzistenciale te fëmijët. Ata shpesh nuk dinë ku do të jenë vitin tjetër, cilën gjuhë duhet të përdorin, apo cilat janë rregullat që vlejnë.
Në zhvillimin emocional, stabiliteti është një bazë thelbësore për ndërtimin e vetëbesimit. Kur fëmija jeton mes vendimeve të përkohshme “do të kthehemi, s’do kthehemi” ai mëson të mos lidhet plotësisht me asnjë ambient se ndarja pastaj dhemb shumë.
Kjo sjell një identitet më fleksibël në rastin më të mirë, por edhe më të brishtë. Prindërit mund ta kompensojnë këtë vetëm duke ndërtuar siguri përmes lidhjes emocionale, jo përmes vendndodhjes fizike. Por kjo e fundit rezulton më pak e aplikuar nga prindërit shqiptarë nëpër botë.
A mund të zhvillojnë këta fëmijë një identitet të ndarë – mes vlerave perëndimore dhe rrënjëve shqiptare dhe si ndikon kjo në zgjedhjet e tyre profesionale e ekonomike në të ardhmen?
Po, shumica e tyre zhvillojnë një identitet “hibrid”. Ata janë më të hapur, më tolerantë dhe më kreativë, por shpesh edhe në kërkim të një vendi që t’u përkasë plotësisht, një nevojë e përhershme për të mbushur boshllëkun.
Në zgjedhjet profesionale, kjo mund të shihet si një avantazh: janë më inovativë, më fleksibël, me mendje ndërkulturore. Por në planin emocional, mund të përballen me ndjesinë e “pamjaftueshmërisë”, si të mos jenë “as këtu, as atje”.
Detyra jonë si prindër e profesionistë është t’i ndihmojmë të kuptojnë se identiteti nuk është diçka që duhet zgjedhur – është diçka që ndërtohet duke pranuar të gjitha pjesët që na përbëjnë.
Si ndikon mungesa e perspektivës ekonomike në Shqipëri në dëshirën për t’u kthyer apo në perceptimin e “atdheut” nga ky brez?
Për shumë prej tyre, Shqipëria është kujtim emocional, jo realitet jetësor. Pra ata e jetojnë Shqipërinë në kohën në të cilën i janë larguar. Kur kthehen, shpesh ndihen “të huaj në vendin e vet”.
Mungesa e perspektivës e bën të vështirë rikthimin, por në nivel emocional, lidhja me rrënjët mbetet.
Nëse vendi nuk ofron mundësi për t’u rritur profesionalisht, “atdheu” mbetet një koncept ndjenjash, jo zgjedhjesh praktike. Kjo tregon pse kemi çdo vit mijëra shqiptarë që zgjedhin të emigrojnë.
Megjithatë, kur Shqipëria shihet si një vend ku mund të kontribuosh, jo thjesht ku ke lindur, atëherë lind edhe dëshira për t’u rikthyer. Dhe kjo fillon me ndryshimin e narrativës: nga “ikëm për të shpëtuar”, në “u rritëm për t’u kthyer ndryshe e për të investuar”.
Nga ana psikologjike, çfarë roli luan lidhja emocionale me vendin e origjinës për t’i bërë këta fëmijë që të priren të kontribuojnë ekonomikisht në të ardhmen?
Lidhja emocionale me vendin e origjinës është si një fije e padukshme që ruan identitetin. Nëse ajo mbetet e ngrohtë, fëmijët rriten me ndjenjën e krenarisë dhe dëshirës për t’i dhënë diçka mbrapsht vendit.
Nëse ajo lidhet me dhimbje, faj apo turp, atëherë ata e shmangin.
Prandaj, është shumë e rëndësishme që familjet të flasin për Shqipërinë me dashuri dhe respekt, jo vetëm me ankesa apo zhgënjim.
Fëmijët që ndiejnë lidhje emocionale, jo vetëm gjenealogjike, janë ata që më vonë sjellin ndikim, jo domosdoshmërisht duke u kthyer fizikisht, por duke kontribuar me dije, vlera e investime nga kudo që janë./MONITIR
