Vendi mësoi të lexonte dhe shkruante fjalën e shtypshkruar rreth dy mijë vjet më parë. Por sot sfidohet të mësojë të lexojë dhe shkruaje metaforikisht në gramatikën e algoritmit. Kjo do të kërkojë një përpjekje të re kombëtare e cila shkon shumë përtej bankave të shkollës.
Nga Hektor Çiftja,
Specialist i certifikuar ndërkombëtarisht në fushën e edukimit mediatik (MLI)
Universiteti “A.Xhuvani”, Elbasan
shkruar posaçërisht për projektin “YOUTH VOICES AGAINST DISINFORMATION” dhe “ElbasaniOn”
Përfytyroni një ditë të zakonshme pune. Recepsionisti i një hoteli merr një mesazh bindës për pagesën e një rezervimi. Një tregtar sheh në ekran një politikan që duket sikur thotë diçka skandaloze. Një pedagog universiteti i drejtohet një bashkëbiseduesi/ chatbot të AI dhe merr një referencë akademike të paraqitur në mënyrë të përkryer. Një prind përcjell në grupin familjar një paralajmërim të sinjalizuar në rrjetet sociale, sepse po të mos bëjë asgjë i duket e papërgjegjshmëri.
Këto janë situata ilustruese, jo ngjarje të raportuara. I bashkon një vendim që merret nën trysni: të paguash, të besosh, të citosh, të shpërndash. Asnjëra nuk kërkon që njeriu të mos dijë shkrim e këndim. Të gjitha kërkojnë një aftësi leximi që diploma e shkollës nuk e garanton domosdoshmërisht.
Për Shqipërinë, kjo është një sfidë arsimore me pasoja të menjëhershme në jetën e botës së punës. Ndryshe nga sa mendohet deri tani, vendi nuk ka pse të zgjedhë midis edukimit të fëmijëve dhe atij të të rriturve. Duhet thjesht të heqë dorë nga ideja se detyra e dytë mund të presë derisa brezi i parë të mbarojë shkollën.
Dhe ja disa të dhëna:
Sipas INSTAT-it, në vitin 2025, internetin e përdornin 87,2 për qind e banorëve të moshës 16–74 vjeç; prej këtyre përdoruesve, 97,3 për qind hynin në internet disa herë në ditë. Këta tregues masin raportin me platofrmat në rrjetin, jo aftësinë për të vlerësuar informacionin. Një popullsi mund të jetë tërësisht e ndërlidhur pëmes platformave me bazë internetin, por jo njësoj e përgatitur për të gjykuar çfarë i vjen përmes kësaj ndërlidhjeje. [1]
Ky dallim duhet t’u interesojë po aq shqiptarëve sa edhe dhe vizitorëve të huaj. Për të kuptuar një vend përmes medias së tij nuk mjafton të përkthesh titujt. Duhet të dish kush i ka prodhuar, mbi çfarë provash mbështeten dhe si kanë mbërritur tek ti.
Lexuesi tashmë ndodhet brenda mekanizmit të rrjetëzimit në internet dhe algoritme.
Pyetja e vjetër e alfabetizimit ishte nëse dikush mund ta deshifronte një faqe të shtypshkruar. Pyetja e re përfshin edhe arsyen përse pikërisht kjo faqe, kjo video apo ky zë iu shfaq pikërisht këtij njeriu, pikërisht në këtë çast.
Edukimi mediatik dhe informativ, sipas konceptimit të gjerë të UNESCO-s, përfshin gjetjen, vlerësimin, përdorimin dhe krijimin e përgjegjshëm të informacionit. Ai shtrihet te gazetaria, reklama, argëtimi, institucionet dhe platformat digjitale. Është shumë më tepër sesa të dallosh një titull të rremë. Një pohim krejt i saktë mund të ç’orientojë pikërsiht përmes asaj që lë pa thënë; një fotografie autentike mund t’i mvishet, kuadrohet në një vendndodhje e rreme; një reklamë mund të marrë pamjen e një këshille të pavarur. [2]
Brenda kësaj mjegulle ka dallime të dobishme. Informacioni i pasaktë i shpërndarë pa synimin për të mashtruar quhet «misinformation»; dezinformimi («disinformation») nënkupton mashtrim të qëllimshëm. «Malinformation» i referohet përdorimit dëmtues të materialit të vërtetë, për shembull publikimit të të dhënave private për të frikësuar dikë. Studimi me ndikim i Wardle dhe Derakhshan për «çrregullimin informativ» shpjegon përse shprehja «lajme të rreme» është tepër e përgjithshme si mjet analize: ajo i mbledh probleme të ndryshme në të njëjtën kategori dhe u jep mundësi politikanëve ta përdorin edhe kundër raportimeve që nuk u pëlqejnë. [3]
Inteligjenca artificiale e ndërlikon më tej çështjen. Përmbajtja sintetike nuk është vetvetiu e pavërtetë: një zë artificial mund të lexojë saktësisht një njoftim publik. Por nga ana tjetër, as pamjet autentike nuk garantojnë një rrëfim të ndershëm. Autenticiteti, saktësia faktike dhe interpretimi i drejtë janë tri pyetje të ndryshme. Edukimi i dobishëm mediatik (MLI) na mëson t’i bëjmë të tria.
shkrimi-këndimi (literacy) algoritmik shton një pyetje të katërt: përse po ma shfaqin këtë? Një sistem rekomandimi zgjedh dhe rendit materiale sipas sinjaleve dhe objektivave që i kanë përcaktuar projektuesit. Popullariteti, interesi i parashikuar dhe vlera tregtare mund të përcaktojnë se çfarë bëhet e dukshme. Fakti që diçka na shfaqet në ekranet e shumta të celularëve, nuk do të thotë se po na ofrohet shpjegimi më i mirë i realitetit.
Ky është një kuptim i shprehjes aq të përdorur «përtej së vërtetës» («post-truth»): debati publik ndërtohet rreth përkatësisë dhe besnikërisë emocionale, ndërsa faktet e kanë të vështirë të dëgjohen. Termi duhet të përshkruajë një rrezik, jo të shpallë vdekjen e së vërtetës. Një pretendim për një kontratë, një votim apo një zbulim shkencor mbetet i verifikueshëm, sado i ashpër të jetë debati partiak përreth tij.
Pra, «teksti» përfshin tashmë edhe mënyrën e shpërndarjes. Lexuesi interpreton një mesazh dhe, njëkohësisht, lë gjurmë që mund të ndikojnë rekomandimin e ardhshëm. Pyetjet tradicionale për autorësinë dhe qëllimin shtrihen tani edhe te mekanizmi midis autorit dhe publikut.
Një problem shqiptar me përbërës ndërkombëtarë
Për një lexues të huaj, gjendja shqiptare kuptohet më mirë pa tundimin e zakonshëm për t’i trajtuar Ballkanin dhe problemet e tij si një përjashtim ekzotik. Fabrikimi i lirë, mesazhet partiake dhe presioni tregetar i kalojnë lehtësisht kufijtë. Ajo që ndryshon është mjedisi institucional ku njerëzit duhet t’i dallojnë dhe t’i vlerësojnë.
Raporti i BIRN Albania dhe SCiDEV për lirinë e medias gjatë vitit 2025, botuar në mars 2026, përshkroi probleme strukturore të cilat vazhdonin pavarësisht reformave procedurale. Ndër gjetjet ishin presioni e kërcënimet ndaj gazetarëve dhe vështirësitë për të siguruar informacion. Është e nevojshme t’u mësojmë qytetarëve t’i verifikojnë pretendimet; por nuk është e arsyeshme të presim që ata të kompensojnë mungesën e qasjes te provat. [4]
Fushata digjitale para zgjedhjeve parlamentare të majit 2025 jep një shembull konkret. Sipas International IDEA, monitorimi i BIRN-it regjistroi 349 shkelje të një kodi vullnetar të fushatës digjitale gjatë periudhës 25 prill–10 maj. Ato përfshinin kategori të ndryshme, mes tyre transparencën e reklamimit, përdorimin joetik të inteligjencës artificiale dhe ngacmimin në internet. Nuk bëhej fjalë për 349 video «deepfake» të provuara, as për një numërim të gjithçkaje që qarkulloi në rrjet. Monitorimi identifikoi gjithashtu 58 faqe të palëve të treta, shpesh me origjinë ose financim të paqartë. [5]
Mësimi shkon përtej paralajmërimeve për ndërhyrjen e huaj. Manipulimi mund të lindë nga vetë konkurrenca politike vendëse dhe nga ekonomia e zakonshme e vëmendjes. Të ndjekësh paratë dhe të identifikosh botuesin mund të zbulojë më shumë sesa hamendësimet për ndonjë dirigjent të largët.
Lexuesit e huaj duhet të ruhen edhe nga një kurth tjetër: disa përmbledhje në anglisht nuk janë domosdoshmërisht disa burime të pavarura. Ato mund të riprodhojnë të njëjtin raport, deklaratë ose postim shqiptar. Përkthimi mund ta shumëfishojë një pretendim pa shtuar asnjë dëshmitar. Kur bëhet fjalë për një vendim bashkiak, një proces zgjedhor apo një rregull për bizneset, kërkoni dokumentin origjinal dhe raportimet që e kanë shqyrtuar realisht.
Prandaj edhe besimi te një media duhet të jetë i kushtëzuar. Një redaksi e përgjegjshme sjell prova, ndan lajmin nga opinioni, e identifikon përmbajtjen tregtare dhe korrigjon gabimet. Këto praktika janë tregues më të mirë sesa përputhja e tonit të saj me bindjet e lexuesit.
Klasa shkollore e lënë tashmë në hije është reparti, vendi i punës së duhur
Nxënësit meritojnë edukim të vazhdueshëm mediatik. Studentëve u duhet MLI në të gjitha disiplinat, jo vetëm në degët e gazetarisë. Kontabilisti, infermierja, inxhinieri apo juristi i së nesërmes do të ndeshen me pretendime bindëse, pasojat e të cilave shkojnë shumë përtej notës së një eseje.
Por të rriturit që marrin vendime sot nuk mund të arrihen vetëm përmes reformës së kurrikulave. Një email pune mund të vërë në lëvizje një pagesë. Një postim mashtrues mund të dëmtojë një biznes të vogël. Një referencë e sajuar mund të kalojë nga një chatbot në një raport profesional. Një këshillë e qarkulluar privatisht mund të marrë autoritetin e kolegut ose të të afërmit që e përcolli.
Ai që e shpërndan mesazhin mund të jetë plotësisht i sinqertë. Besimi njerëzor dhe besimi i mbështetur në prova nuk janë e njëjta gjë: fakti që kushëriri të do të mirën nuk tregon nëse videoja që mori është e vërtetë.
Prandaj edukimi i të rriturve duhet të nisë me punë të dobishme, jo me akuza për padije. Tregojini pronarit të një biznesi si kontrollohet një faturë e manipuluar. Ndihmojeni punonjësin e turizmit të gjurmojë një njoftim të diskutueshëm udhëtimi.
Kërkojuni punonjësve të zyrave të krahasojnë referencën e chatbot-it me botimin përkatës. Jepuni prindërve një mënyrë të qetë për të shqyrtuar një mesazh alarmues para se ta përcjellin.
Për kërkesa pagese ose identifikimi, rregulli praktik është verifikimi përmes një kanali kontakti të njohur, të siguruar në mënyrë të pavarur. Telefonojeni furnitorin në numrin që keni prej kohësh në dokumentet tuaja, jo në atë që shënohet te mesazhi i dyshimtë. Një organizatë mund ta përfshijë këtë hap në procedurat e pagesave, pa e lënë gjithçka në dorë të vigjilencës së një punonjësi të lodhur.
Të rriturit që punojnë ndeshen edhe me një pengesë që fushatat arsimore e shpërfillin shpesh: kohën. Një kurs i shpallur falas mund të kushtojë ditë pune, transport ose kujdes për fëmijët. Kur është e mundur, trajnimet duhet të zhvillohen gjatë orarit të paguar, në seanca të shkurtra të përsëritura dhe pranë komunitetit. Ata që nuk janë në punësim formal duhet të kenë mundësi të barasvlershme nëpërmjet organizatave komunitare, qendrave profesionale dhe shërbimeve publike.
Kur folklori ndesh algoritmin
Shqipëria nuk ka nevojë ta importojë idenë se një rrëfim duhet vënë në dyshim. Tradita gojore, debati dhe mençuria e fjalëve të urta ofrojnë mënyra të njohura për të folur për besueshmërinë dhe motivin. Një trajner mund të pyesë si ndryshon një thashethem nga goja në gojë dhe pastaj të tregojë çfarë ndodh kur një platformë e kryen atë qarkullim në shkallë masive.
Megjithatë, njohja e traditës është pikënisje arsimore, jo provë imuniteti. Këshilla për të mos u besuar të panjohurve vlen pak përballë një mesazhi që imiton bindshëm një njeri të njohur. Përvoja me mashtrimet e djeshme mund të mos na përgatisë për një zë të fabrikuar apo një dokument të besueshëm të prodhuar brenda sekondave.
As inteligjenca e përgjithshme nuk na bën të paprekshëm. Eksperimentet e Lisa Fazio-s dhe kolegëve treguan se përsëritja mund t’i bëjë pohimet të duken më të vërteta edhe kur pjesëmarrësit kanë njohuri përkatëse. Familjariteti nganjëherë zë vendin e rikujtimit të asaj që dimë. Rreziku nuk është vetëm padija: është moszbatimi i dijes pikërisht kur na duhet. [6]
«Mendimi kritik» mbetet i pazëvendësueshëm, por si udhëzim arsimor mund të jetë tepër i mjegullt. Dikush mund të mendojë gjatë, duke konsultuar vetëm burime që varen nga njëri-tjetri. Një lexues dyshues mund të bëhet po aq lehtë ithtar i teorive konspirative sa hetues i kujdesshëm. Ajo që mungon është një metodë që lejon provat të ndryshojnë përfundimin.
Studimi i Sam Wineburg-ut dhe Sarah McGrew-it ilustron një metodë të tillë. Kur krahasuan historianë, studentë dhe verifikues profesionistë faktesh, studiuesit vunë re se këta të fundit largoheshin nga faqja e panjohur dhe e hetonin atë në burime të tjera. Ky «lexim anësor» («lateral reading») nuk lejonte që një logo mbresëlënëse apo një prozë autoritare të shërbenin si dëshmi për veten. [7]
Në jetën e përditshme metoda është e thjeshtë. Ndaluni. Identifikoni autorin e pretendimit. Gjeni raportime të pavarura ose ekspertizë përkatëse. Gjurmoni citimin, figurën ose statistikën deri në kontekstin origjinal. Shpesh kjo kërkon më pak kohë sesa debati që pason një shpërndarje të pakontrolluar.
Këtu virtytet e vjetra arsimore marrin mjete të reja. Durimi bëhet një pauzë, një “prit një herë” përpara shpërndarjes. Përulësia intelektuale bëhet gatishmëri për ta lënë të hapur një çështje. Respekti për provën do të thotë të hapësh studimin e cituar, jo vetëm të admirosh referencën.
Të mësosh gjykimin, jo dëshpërimin
Ka prova se ndërhyrjet arsimore ndihmojnë, ndonëse asnjë edukator serioz nuk duhet të premtojë imunitet.
Një studim i vitit 2020 nga Andrew Guess dhe kolegët provoi një ndërhyrje të shkurtër për edukimin mediatik digjital në SHBA dhe Indi. Ajo përmirësoi aftësinë për të dalluar titujt e mediave kryesore nga titujt e rremë në kampionin amerikan dhe në një kampion indian të arsimuar e aktiv në internet, por jo në një kampion indian kryesisht rural. Disa efekte vijuan në SHBA dhe u zbehën me kohën. Konteksti pati rëndësi; përmirësimi në gjykimin e titujve nuk dëshmoi një ndryshim universal të sjelljes. [8]
Studimet mbi «parapërgënjeshtrimin» («prebunking») ofrojnë një rrugë tjetër: shpjegoje teknikën e manipulimit përpara se njeriu ta hasë në një situatë me pasoja. Roozenbeek dhe kolegët testuan video të shkurtra që shfaqnin taktika si shpallja e një grupi fajtor dhe paraqitja e dilemave të rreme. Eksperimentet e tyre dhe një studim në YouTube treguan përmirësime në njohjen e manipulimit dhe në gjykime të ngjashme. Kjo mbështet mësimin e teknikës, jo përpjekjen për të parashikuar çdo gënjeshtër të ardhshme. Nuk provon se një fushatë identike do të kishte të njëjtin efekt në Shqipëri. [9]
Edhe Pennycook dhe kolegët kanë treguar se drejtimi i vëmendjes te saktësia mund të përmirësojë cilësinë e informacionit që njerëzit shpërndajnë. Ky është një korrigjim i vlefshëm ndaj supozimit se çdo shpërndarje mashtruese shpreh një përkushtim të thellë ideologjik. Nganjëherë saktësia thjesht ka dalë nga vëmendja në çastin e vendimit. [10]
Megjithatë, një fushatë nuk duhet ta kthejë «bëj kujdes» në «mos beso asgjë». Mosbesimi i përgjithshëm e vendos raportimin e verifikuar në të njëjtin nivel me trillimin. Synimi arsimor është aftësia për të dalluar: besim më i madh kur provat janë të forta, kujdes më i madh kur janë të dobëta, dhe zotësia për të shpjeguar përse.
Inteligjenca artificiale e bën veçanërisht të rëndësishëm këtë dallim. Chatbot-ët mund të ndihmojnë në përkthim, sistemim dhe shpjegim, por rrjedhshmëria e përgjigjes nuk e bën autentik një citim dhe nuk vërteton një fakt. Kërkoni burimet, pastaj hapini dhe kontrollojini në mënyrë të pavarur. Dy chatbot-ë që bien dakord nuk zëvendësojnë shqyrtimin e provave origjinale.
Çfarë mund të mësojë Shqipëria nga Europa
Zvicra ofron një shembull të dobishëm, nëse përshkruhet me saktësi. Ajo nuk i ka zhdukur vështirësitë e aftësive bazë. Një njoftim federal i tetorit 2025 raportonte se rreth 844 mijë të rritur të moshës 16–65 vjeç — 15 për qind e këtij grupi — kishin aftësi të ulëta në lexim e shkrim, matematikë dhe zgjidhje adaptive të problemeve. Ky nuk është tregues i edukimit mediatik dhe nuk duhet paraqitur si i tillë. Ai dëshmon se mirëqenia kombëtare nuk e përjashton nevojën për të mësuar gjatë moshës së rritur. [11]
Politika federale zvicerane mbështet aftësitë bazë të të rriturve nëpërmjet programeve kantonale dhe një nisme në vendin e punës të quajtur «Einfach besser! … am Arbeitsplatz». Rëndësia për Shqipërinë qëndron te modeli i ofrimit: mbështetje publike për të mësuar që lidhet me jetën dhe punën e të rriturve. Kjo nuk dëshmon se Zvicra e ka zgjidhur dezinformimin me inteligjencë artificiale. Shqipëria mund të përshtatë infrastrukturën dhe t’i shtojë kurrikulën e vet për median dhe IA-në. [12]
Finlanda sjell mësimin plotësues. Qasja e saj arsimore e sheh edukimin mediatik si të rëndësishëm që nga fëmijëria e hershme, në moshë madhore dhe në arsimin joformal. Politika e përditësuar kombëtare, e botuar në maj 2026, ua shpërndan zbatimin aktorëve publikë, privatë dhe shoqërisë civile. Ajo që ia vlen të merret është vazhdimësia dhe përgjegjësia e përbashkët, jo iluzioni ngushëllues se një vend tjetër ka zbuluar vaksinën e përhershme kundër mashtrimit. [13, 14]
Shqipëria ka themele mbi të cilat mund të ndërtojë. Raporti i Institutit Shqiptar të Medias i vitit 2026, bazuar në një anketim me 623 mësues, përshkruan përfshirjen e materialeve mediatike në lëndë të ndryshme dhe raporton se 96 për qind e të anketuarve e konsiderojnë edukimin për inteligjencën artificiale përparësi vendimtare. Raporti vëren gjithashtu mungesë përgatitjeje dhe pengesa praktike. Këto janë gjetje ankete dhe përvoja të raportuara, jo provë e kontrolluar e përmirësimit të nxënësve në shkallë vendi. Ato mbështesin investimin te mësuesit, krahas matjes së asaj që nxënësit mësojnë realisht. [15]
Një fushatë publike që ia vlen
A duhet Shqipëria të nisë një fushatë me nismën e shtetit? Po, nëse «me nismën e shtetit» do të thotë financim i qëndrueshëm, qasje dhe llogaridhënie, me drejtim arsimor të pavarur. Qytetarët duhet të mësojnë ta vënë në pikëpyetje një njoftim qeveritar po aq natyrshëm sa një video të opozitës ose një reklamë.
Hapi i parë duhet të jetë një vlerësim kombëtar fillestar, përmes detyrash praktike: të dallohet reklama nga raportimi, të gjurmohet një pretendim, të vlerësohet burimi, të verifikohet një kërkesë dhe të pranohet kur përgjigjja mbetet e pasigurt. Rezultatet duhet të ndahen sipas moshës, arsimit, punësimit dhe pengesave të qasjes. Përdorimi i internetit nuk mund t’i zëvendësojë këto matje.
Më pas, oferta arsimore duhet të ndërtohet në tri hapësira të lidhura. Shkollat kanë nevojë për përgatitje të mësuesve, kohë dhe materiale të përdorshme. Universitetet duhet të kërkojnë vlerësimin e burimeve dhe përdorimin e përgjegjshëm të IA-së në të gjitha programet, përmes detyrave që tregojnë si është arritur te përfundimi. Të rriturve u duhen mundësi mësimi nëpërmjet punëdhënësve, shoqatave profesionale, bashkive, bibliotekave aty ku ekzistojnë dhe organizatave komunitare.
Për punonjësit, oferta e parë mund të jetë një varg seancash praktike të shkurtra: kontrolli i burimeve, përmbajtja sintetike dhe imitimi i identitetit, e më pas përdorimi i përgjegjshëm i IA-së në punë. Shembujt duhet të jenë në shqip, të përditësohen rregullisht dhe, kur duhet, të përshtaten për komunitetet e gjuhëve të pakicave dhe banorët e huaj. Përfundimi i kursit duhet të nënkuptojë demonstrim aftësie, jo thjesht marrje certifikate.
Një konsorcium i pavarur pedagogësh, studiuesish, gazetarësh dhe organizatash të shoqërisë civile duhet të mbikëqyrë përmbajtjen, me financim të bërë publik dhe mbrojtje nga drejtimi partiak. Ushtrimet duhet të shqyrtojnë pretendime të aktorëve të ndryshëm politikë e tregtarë. Punëdhënësit duhet të përfshihen, por pa fituar qasje në komunikimet private ose bindjet politike të punonjësve.
Vlerësimi duhet të jetë pjesë e buxhetit që në fillim. Pjesëmarrësit të ritestohen pas disa muajsh, me shembuj të rinj dhe, kur është e mundur, me grupe krahasimi. Të publikohen edhe dështimet, edhe sukseset. Të matet nëse njerëzit verifikojnë më mirë, jo vetëm sa veta morën pjesë apo panë një video promovuese.
Arsimi ka nevojë edhe për aleatë institucionalë. Dokumentet publike të aksesueshme, reklamat transparente dhe gazetaria e pavarur e qëndrueshme e bëjnë verifikimin të mundur. Platformat dhe punëdhënësit duhet të përmirësojnë sistemet e tyre, në vend që t’ia kalojnë të gjithë barrën vigjilencës së individit. Një recepsionist i lodhur nuk duhet të jetë mbrojtja e fundit ndaj një mashtrimi me pagesën që mund të parandalohej.
Përpjekja e ardhshme e Shqipërisë për anti-analfabetizim duhet të shmangë damkën e quajtjes analfabetë funksionalë të të rriturve të arsimuar. Leximi dhe shkrimi mbeten themelorë; sfida është t’i shtrijmë në një mjedis informativ që mund të imitojë prova, të personalizojë bindjen dhe të shpërblejë reagimin para se reflektimi të arrijë ta ndjekë.
Klasa e shkollës do të mbetet e rëndësishme. Po kështu zyra, dyqani, mbledhja e fshatit dhe biseda familjare. Pyetja më e vjetër e dobishme i mbijeton teknologjisë më të re: nga e di? Një fushatë moderne anti-analfabetizimi do t’u jepte më shumë njerëzve kohën, mjetet dhe besimin për t’iu përgjigjur.
Referenca shkencore dhe burime të raportimit
Numrat në artikull u referohen burimeve të mëposhtme.
[1] INSTAT (2025). ICT usage in households and by individuals in 2025. Population aged 16–74; usage figures are not competence measures.
https://www.instat.gov.al/sq/temat/kushtet-sociale/perdorimi-i-teknologjise-se-informacionit-dhe-komunikimit-tik-ne-familje-dhe-nga-individet/publikimet/2025/perdorimi-i-teknologjise-se-informacionit-dhe-komunikimit-ne-njesi-ekonomike-familjare-2025/
[2] Grizzle, A., Wilson, C., Gordon, D., et al. (2021). Media and Information Literate Citizens: Think Critically, Click Wisely! UNESCO curriculum.
https://www.unesco.org/en/articles/media-and-information-literate-citizens
[3] Wardle, C., and Derakhshan, H. (2017). Information Disorder: Toward an Interdisciplinary Framework for Research and Policy Making. Council of Europe.
https://edoc.coe.int/en/media/7495-information-disorder-toward-an-interdisciplinary-framework-for-research-and-policy-making.html
[4] BIRN and SCiDEV (2026). Annual Report 2025: Tracking Albania’s Progress on Media Freedom and Journalistic Safety in Line with European Union Standards. Publication announcement, 12 March.
BIRN and SCiDEV Publish Annual Report on Media Freedom and Safety in Albania
[5] Gjoncaj, M., and Shehu, J. (2025). Monitoring Code of Conduct on digital campaigns in Albania. International IDEA, 25 June.
https://www.idea.int/news/monitoring-code-conduct-digital-campaigns-albania
[6] Fazio, L. K., Brashier, N. M., Payne, B. K., and Marsh, E. J. (2015). Knowledge does not protect against illusory truth. Journal of Experimental Psychology: General, 144(5), 993–1002.
https://doi.org/10.1037/xge0000098
[7] Wineburg, S., and McGrew, S. (2019). Lateral Reading and the Nature of Expertise: Reading Less and Learning More When Evaluating Digital Information. Teachers College Record, 121(11), 1–40.
https://doi.org/10.1177/016146811912101102
[8] Guess, A. M., et al. (2020). A digital media literacy intervention increases discernment between mainstream and false news in the United States and India. PNAS, 117(27), 15536–15545. Publisher page includes a subsequent correction notice.
https://doi.org/10.1073/pnas.1920498117
[9] Roozenbeek, J., van der Linden, S., Goldberg, B., Rathje, S., and Lewandowsky, S. (2022). Psychological inoculation improves resilience against misinformation on social media. Science Advances, 8(34), eabo6254.
https://doi.org/10.1126/sciadv.abo6254
[10] Pennycook, G., et al. (2021). Shifting attention to accuracy can reduce misinformation online. Nature, 592, 590–595.
https://doi.org/10.1038/s41586-021-03344-2
[11] Swiss Federal Statistical Office (2025). 844 000 adults in Switzerland struggle with reading, maths and problem solving. Federal release, 23 October.
https://www.sbfi.admin.ch/en/newnsb/JrHo0f0D4ssv3Nu8Ee678
[12] Swiss State Secretariat for Education, Research and Innovation. Grundkompetenzen Erwachsener. Official overview of adult basic skills and workplace support.
https://www.sbfi.admin.ch/de/grundkompetenzen-erwachsener
[13] Finnish National Agency for Education. Multiliteracy and Media Literacy.
https://www.oph.fi/en/education-and-qualifications/multiliteracy-and-media-literacy
[14] Pekkala, L., Helenius, I., Alajärvi, J., Laiti, O., and Salomaa, S. (2026). Media Literacy Education Policy in Finland. Ministry of Education and Culture, 27 May.
https://urn.fi/URN:ISBN:978-952-415-392-8
[15] Albanian Media Institute (2026). MIL in Albanian Pre-University Education: Understanding, Integration, Impact and Challenges.
MIL in Albanian Pre-University Education: Understanding, Integration, Impact and Challenges
